Өмірбаяны
Фаузия Шамсиқызы Оразбаева.
Педагогика ғылымдарының докторы, профессор, филология ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Халықаралық педагогикалық білім беру ғылымдары академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.
Фаузия Шамсиқызы Оразбаева 1949 жылы 3 мамырда Шығыс Қазақстан облысының бұрынғы Самар ауданына қарасты Талапкер (қазіргі Көкжыра) ауылында дүниеге келген. Ол қазақ тіл білімінің, лингводидактиканың және қазақ тілін оқыту әдістемесінің дамуына елеулі үлес қосқан белгілі ғалым, педагог, жоғары мектептің тәжірибелі ұйымдастырушысы.
1971 жылы С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) филология факультетін бітіріп, 1975 жылы аспирантураны аяқтаған.
1977 жылы Алматы қаласындағы №52 орта мектепте мұғалімдік қызмет атқарған. 1977-1989 жылдары Алматы шет тілдері институтында оқытушы, аға оқытушы болып еңбек етті. 1989-1991 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінде доцент, 1991-1993 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық университетінде проректор қызметін атқарды. Кейін аталған университетте қазақ тілі мен оны оқыту әдістемесі саласында ғылыми-педагогикалық қызметін жалғастырды.
Ғалым 1979 жылы қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдерін зерттеуге арналған кандидаттық диссертациясын қорғады. 1996 жылы тілдік қатынас пен қатысым әдісінің ғылыми-теориялық негіздеріне арналған докторлық диссертациясын қорғап, педагогика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесіне ие болды.
Ф.Ш. Оразбаеваның ғылыми-зерттеу қызметіндегі басты бағыттардың бірі — тілдік қатынас теориясы және қазақ тілін қатысымдық әдіс арқылы оқыту мәселелері. Ғалым тіл үйрету үдерісінде тілдік білімді меңгертумен қатар, білім алушының сөйлеу, тыңдау, оқу, жазу және өзара қарым-қатынас жасау дағдыларын дамытудың ғылыми-әдістемелік негіздерін зерттеді. Оның еңбектері қазақ тілін екінші тіл және мемлекеттік тіл ретінде оқыту әдістемесінің қалыптасуына ықпал етті.
Ғалымның жетекшілігімен қазақ тілін деңгейлеп оқытуға арналған алты деңгейлі оқу-әдістемелік кешен әзірленді. Бұл бағыттағы жұмыстарда тіл меңгеру деңгейлерін анықтау, оқыту мазмұнын жүйелеу, білім алушылардың тілдік құзыреттілігін бағалау мәселелеріне ерекше назар аударылды.
Фаузия Шамсиқызы 300-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы. Оның негізгі еңбектерінің қатарында Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдері (1988), Тілдік қатынас: теория және әдістемесі (2000), Қазақ тілін оқыту әдістемесі (2005, бірлескен авторлықта), Тілдік қатынас негіздері (2005), Тіл әлемі (2009) және басқа да зерттеулер мен оқулықтар бар.
Ф.Ш. Оразбаева жоғары білікті ғылыми кадрлар даярлауға да зор үлес қосты. Оның ғылыми жетекшілігімен және кеңесшілігімен көптеген кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалып, қазақ тілін оқыту әдістемесі бойынша өзіндік ғылыми мектеп қалыптасты.
Ғалымның ғылым мен білім саласындағы еңбегі мемлекеттік және ғылыми марапаттармен бағаланған. Атап айтқанда, ол 2003 жылы Ерен еңбегі үшін медалімен, 2006 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің жоғары оқу орнының үздік оқытушысы грантымен, Шоқан Уәлиханов атындағы сыйлықпен марапатталған. 2009 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері атағына ие болып, 2020 жылы Парасат орденімен наградталды.
Фаузия Шамсиқызы Оразбаеваның ғылыми мұрасы қазақ тіл білімінде тілдік қатынас теориясын дамытуымен, қазақ тілін оқытудың қатысымдық және деңгейлік әдістемесін ғылыми тұрғыдан негіздеуімен құнды. Оның зерттеулері қазіргі қазақ лингводидактикасының теориялық және практикалық дамуына маңызды үлес қосты.
Қосымша мәтіметтер:
- Абай атындағы ҚазҰПУ: Ф.Ш. Оразбаеваның өмірбаяны
- А.С. Пушкин атындағы кітапхана: өмірбаяны мен ғылыми еңбектері
- Ф.Ш. Оразбаеваның қатысымдық әдістемесіне арналған ғылыми мақала
Ғылыми және қоғамдық қызметі
Фаузия Шәмсиқызы Оразбаева – Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің зерттеуші-профессоры, қазақ тіл білімі мен лингводидактика саласындағы белгілі ғалым, ғылыми мектеп қалыптастырған ұстаз.
Ғалымның ғылыми және қоғамдық қызметі қазақ тіл білімінің теориялық мәселелерін зерттеумен, мемлекеттік тілді оқыту әдістемесін жетілдірумен, жоғары білікті ғылыми кадрлар даярлаумен және білім беру саласындағы ғылыми-ұйымдастырушылық жұмыстармен тығыз байланысты. Ол ұзақ жылдар бойы еліміздің жоғары білім беру жүйесінде жауапты қызметтер атқарып, қазақ тілін оқытудың ғылыми негіздерін қалыптастыруға және тілдік білім беру саласындағы зерттеулерді дамытуға елеулі үлес қосты.
1991-1993 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық университетінің оқу-әдістемелік жұмыс жөніндегі проректоры қызметін атқарып, университеттің оқу-әдістемелік қызметін ұйымдастыруға, білім беру бағдарламаларын жетілдіруге және ғылыми-педагогикалық жұмыстарды үйлестіруге қатысты. Кейінгі жылдары кафедра меңгерушісі, профессор, зерттеуші-профессор ретінде ғылыми және педагогикалық қызметін жалғастырды.
Ф.Ш. Оразбаева ғылыми кадрлар даярлау және аттестаттау саласында көпжылдық тәжірибесі бар ғалым. 2001-2010 жылдары қазақ және орыс тіл білімі, тілдерді оқыту теориясы мен әдістемесі бағыттары бойынша диссертациялық кеңестің төрағасы қызметін атқарды. Қазіргі уақытта Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің 8D017 – Тілдер және әдебиет бойынша педагогтерді даярлау бағыты, 8D01701 – Қазақ тілі мен әдебиеті білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін беру жөніндегі диссертациялық кеңесінің төрағасы. Бұл қызмет аясында докторлық диссертациялардың ғылыми сапасын бағалау, зерттеу жұмыстарының әдіснамалық негізділігін саралау, ғылыми кадрларды аттестаттау және жас зерттеушілердің кәсіби қалыптасуына қолдау көрсету жұмыстарын жүзеге асырады.
Ғалым мемлекеттік қаржыландыру аясында орындалатын іргелі және қолданбалы ғылыми жобаларға жетекшілік етіп келеді. Атап айтқанда, 2022-2024 жылдары жүзеге асырылған AP14869424 «Деңгейлік парадигмалар әдіснамасы: оқылым және жазылым» ғылыми жобасының жетекшісі болды. Зерттеу барысында қазақ тілін деңгейлік оқытудың теориялық және әдіснамалық негіздері, оқылым мен жазылым әрекеттерінің ерекшеліктері, тілдік құзыреттілікті қалыптастыру және қатысымдық оқыту технологияларын жетілдіру мәселелері қарастырылды. Сонымен қатар тілдік коммуникация парадигмасы негізінде айтылым мен жазылым үдерістерін зерттеуге арналған ғылыми жұмыстарға басшылық жасады.
Ф.Ш. Оразбаева ғылыми басылымдардың редакциялық қызметіне де белсенді араласып, ғылыми мақалалардың сапасын арттыруға, зерттеу нәтижелерін ғылыми айналымға енгізуге және қазақ тіл білімі мен педагогика ғылымдарының өзекті бағыттарын дамытуға атсалысты. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің «Хабаршы. Филология ғылымдары сериясы» ғылыми журналының редакциялық алқасы құрамында қызмет атқарған.
Ғалымның қоғамдық-сарапшылық қызметі мемлекеттік тілдің қоғамдық мәртебесін нығайту және тілдік құзыреттілікті бағалау мәселелерімен байланысты. 1999, 2005, 2011 және 2015 жылдары Қазақстан Республикасы Президенттігіне кандидаттардың мемлекеттік тілді меңгеру деңгейін анықтайтын лингвистикалық комиссияның хатшысы қызметін атқарды. Бұл бағыттағы жұмысы тілдік білімді бағалау талаптарын жүзеге асыруға және мемлекеттік тілдің қоғамдық-саяси қызметін қамтамасыз етуге бағытталды.
Фаузия Шәмсиқызының ғылыми-ұйымдастырушылық қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі – қазақ тілін қатысымдық және деңгейлік негізде оқытудың ғылыми-әдістемелік жүйесін қалыптастыру. Оның жетекшілігімен қазақ тілін алты деңгей бойынша меңгертуге арналған оқу-әдістемелік кешендер, оқулықтар мен электрондық оқу материалдары әзірленді. Аталған еңбектер мемлекеттік тілді оқыту мазмұнын жүйелеуге, білім алушылардың тілдік дағдыларын дамытуға және оқыту нәтижелерін бағалау тәсілдерін жетілдіруге ықпал етті.
Ғалымның ғылыми жетекшілігімен және кеңесшілігімен көптеген кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалып, қазақ тілін оқыту әдістемесі мен лингводидактика саласында зерттеушілердің жаңа буыны қалыптасты. Оның шәкірттері еліміздің жоғары оқу орындарында, ғылыми-зерттеу мекемелерінде және білім беру ұйымдарында қызмет атқарып, ұстазының ғылыми бағыттарын жалғастырып келеді.
Ф.Ш. Оразбаеваның ғылыми және қоғамдық қызметі қазақ тіл білімінің дамуына, мемлекеттік тілді оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздерін жетілдіруге, ғылыми кадрлар даярлауға және отандық педагогика ғылымының әлеуетін арттыруға қосқан үлесімен ерекшеленеді. Оның көпжылдық еңбегі, ғылыми-ұйымдастырушылық тәжірибесі мен қалыптастырған ғылыми мектебі Қазақстандағы тілдік білім беру саласының дамуына қызмет етіп келеді.
Академиялық жетістіктері
Фаузия Шәмсиқызы Оразбаева – қазақ тіл білімі мен лингводидактика саласында өзіндік ғылыми мектеп қалыптастырған көрнекті ғалым.
1979 жылы қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдерін зерттеуге арналған кандидаттық диссертациясын қорғап, филология ғылымдарының кандидаты дәрежесін алды. 1996 жылы тілдік қатынас теориясы мен қатысымдық әдістің ғылыми-әдіснамалық негіздеріне арналған докторлық диссертациясын қорғап, педагогика ғылымдарының докторы атанды. Кейін профессор ғылыми атағына ие болды. Ғылым мен білім беру саласындағы көпжылдық еңбегі Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі мәртебесімен танылды.
Ф.Ш. Оразбаева 500-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік еңбектің авторы. Оның жарияланымдары монографияларды, оқулықтарды, оқу құралдарын, әдістемелік кешендерді, сөздіктерді, электрондық оқу басылымдарын және ғылыми мақалаларды қамтиды. Негізгі еңбектерінің қатарында «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдері», «Тілдік қатынас: теория және әдістемесі», «Тілдік қатынас негіздері», «Қазақ тілін оқыту әдістемесі», «Тіл әлемі» және басқа да зерттеулері бар. Ғылыми еңбектері отандық және халықаралық басылымдарда жарияланып, тіл білімі мен педагогика саласындағы зерттеулерде пайдаланылып келеді. Ғалымның Хирш индексі (h-index) – 3.
Ғалымның қазақ тіл біліміне қосқан іргелі үлесі тілдік қатынас теориясын жүйелеуімен және қатысымдық әдістің ғылыми негіздерін қалыптастыруымен ерекшеленеді. Оның зерттеулерінде тілдік коммуникацияның табиғаты, сөйлеу әрекетінің түрлері, қатысымдық құзыреттілік, тілдік тұлға және тіл меңгерудің деңгейлік жүйесі ғылыми тұрғыдан қарастырылды. Осы бағыттағы тұжырымдары қазақ тілін мемлекеттік және екінші тіл ретінде оқытудың теориялық-әдістемелік негіздерін жетілдіруге ықпал етті.
Ф.Ш. Оразбаеваның жетекшілігімен халықаралық тіл меңгеру талаптарын ескере отырып, қазақ тілін алты деңгей бойынша оқытуға арналған оқу-әдістемелік кешен әзірленді. Бұл жұмыс қазақ тілін меңгеру деңгейлерін жүйелеуге, білім алушылардың тілдік дағдыларын дамытуға және оқу нәтижелерін бағалау өлшемдерін жетілдіруге бағытталды. Ғалымның қатысымдық оқыту жөніндегі ғылыми тұжырымдары отандық лингводидактикада кеңінен қолданылып, кейінгі зерттеулердің теориялық негіздерінің біріне айналды.
Ғылыми кадрлар даярлау саласында да Фаузия Шәмшіқызының жетістіктері айрықша. Оның ғылыми жетекшілігімен және кеңесшілігімен 11 ғылым докторы, 40 ғылым кандидаты және 6 философия докторы (PhD) даярланды. Шәкірттері еліміздің жоғары оқу орындарында, ғылыми-зерттеу мекемелерінде еңбек етіп, тіл білімі, педагогика және оқыту әдістемесі бағыттарындағы ғылыми ізденістерді жалғастыруда.
Ғалымның зерттеулері халықаралық ғылыми ортаға да белгілі. Оның еңбектері ғылыми конференцияларда талқыланып, шетелдік зерттеушілердің еңбектерінде пайдаланылып келеді. Тілдік коммуникация, қазақ тілін деңгейлік оқыту және қатысымдық әдістеме жөніндегі ғылыми ізденістері ұлттық тілдік білім беру тәжірибесін халықаралық ғылыми-әдістемелік ұстанымдармен ұштастыруға ықпал етті.
Ф.Ш. Оразбаеваның академиялық мұрасы қазақ тіліндегі қатысымдық лингвистиканың дамуына, тілдерді оқытудың ғылыми-әдіснамалық негіздерінің қалыптасуына және отандық ғылыми кадрлар әлеуетінің артуына елеулі үлес қосты. Оның еңбектері мен қалыптастырған ғылыми мектебі қазіргі қазақ лингводидактикасының маңызды ғылыми бағыттарының бірі ретінде өз жалғасын тауып келеді.
Мемлекеттік наградалары
- Фаузия Шәмсиқызының ғылым мен білім саласындағы еңбегі мемлекеттік және кәсіби марапаттармен бағаланған. Ол «Ерен еңбегі үшін» медалімен, «Парасат» орденімен наградталып, «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағына ие болды. Сондай-ақ жоғары білім беру мен ғылыми-педагогикалық қызметтегі жетістіктері үшін салалық марапаттар мен ғылыми сыйлықтарға ие болған.